Het gaat om de grootst mogelijke vrijheid

“Ethiek gaat over de moraal. Moraal is het geheel van normen en waarden die we hebben ervaren als richtlijnen voor ons handelen. In de moraal gaat het over fundamentele belangen van mensen en de waardering daarvan. Het gaat ook over goed en kwaad. Volgens Aristoteles gaat het in de moraal om het zoeken naar het goede leven."
"Ik vind dat een mooie term. Het goede leven is een leven dat bij de mens past, dat in moreel opzicht goed is in de zin dat ook de belangen van andere mensen gezocht worden. Ik heb mijn entree- en afscheidsrede dan ook beide dezelfde titel gegeven. ‘Zoeken naar het goede leven’, daar gaat het volgens mij om.”

Heleen Dupuis (1945) is sinds 8 juni 1999 lid van de VVD-fractie in de Eerste Kamer. Zij was hoogleraar medische ethiek in Leiden, voorzitter van de Ethische Adviesraad van Sanguin en vicevoorzitter van de Commissie medische ethiek van het Leids Universitair Medisch Centrum. In de Eerste Kamer houdt mevrouw Dupuis zich bezig met volksgezondheid, wetenschapsbeleid en hoger onderwijs. Zij was in 2007-2011 de eerste ondervoorzitter van de Eerste Kamer.

Dialoog
Er zijn godsdiensten die de pretentie hebben dat zij aan de basis van het ethisch denken staan. Hoe denkt mw. Dupuis daarover? “Daar ben ik het gewoon principieel niet mee eens. Plato heeft een dialoog geschreven waarin Socrates de vraag behandelt: is iets goed omdat God het goed vindt of vindt God iets goed omdat het goed is? Wat is er eerder? Moraal of godsdienst? Mijn positie? De godsdienst neemt de moraal in zich op en niet andersom.
Moraal is gecumuleerde ervaring, de mensen leren door schade en schande dat bepaalde dingen beter niet kunnen en andere beter wel. Als er ergens in een maatschappelijke context een godsdienst zich ontwikkelt - ik zeg het maar op de menselijke manier - dan is het voor de hand liggend dat die godsdienst ook de morele normen die in die groep bestaan in zich opneemt.”

Naastenliefde
Paul Cliteur heeft ooit gezegd dat we Deuteronomium niet nodig hebben voor de moraal of de ethiek. Hoe denkt u daarover? “Het christelijk geloof heeft veel uit de oude Stoa in zich opgenomen. Alle mensen zijn broeders, alle mensen zijn verantwoordelijk voor elkaar, ook de naasten-liefde komt niet uit het christendom, komt waarschijnlijk uit de stoïcijnse filosofie. Geen enkele stroming kan de waarheid claimen. Maar het bijzondere van deze tijd is dat de meeste ethici wel uitgaan van een soort moreel minimum. Een minimum aantal regels, die in elke samenleving nodig is omdat het anders een zootje wordt. En hoe ziet dat minimum aantal regels eruit? Je zou de Decaloog, de Tien Geboden, op kunnen vatten als een zo’n moreel minimum. Je mag elkaar niet naar het leven staan, elkaar niet beliegen en bedriegen, je respecteert de eigendommen van de ander.”

Neuzen
Mw Dupuis noemt de Engelse filosoof John Stuart Mill een van de meest interessante als het om de ethiek gaat. “Stuart Mill beschrijft heel goed het probleem van de twee domeinen waarbinnen een burger leeft. Allereerst heb je het publieke domein, waarbinnen regels gelden en ‘de neuzen wel één kant op moeten. Maar,” zo meent de ethica, “ik zie dat echt als vondst van het liberalisme, er is ook een privédomein, waarbinnen individuele mensen zoveel mogelijk de ruimte hebben om hun eigen levenskeuzes te maken. Natuurlijk hebben we ons rekenschap te geven rekening te houden met het publieke domein. Bijvoorbeeld langs de politieke kant van de democratische rechtstaat. Maar veel zaken behoren tot het privédomein. En dat is zeer interessant met het oog op de moraal. We hoeven geen consensus te hebben over euthanasie en abortus, dat is helemaal niet nodig.”

Vrijen
En waarom hoeven we binnen het privédomein over deze zaken geen consensus te hebben? Mw. Dupuis: ‘Het is heel goed mogelijk dat u het ene wil en ik het ander zonder dat wij elkaar daarmee dwarszitten. Het heeft geen consequenties voor mijn belangen of u wel of geen euthanasie zou willen en omgekeerd is het ook zo. Dat is het privédomein. Ook de vraag met wie je vrijt, een man of een vrouw, of met drie, vier partners als je dat zou willen. Who cares? Dat zijn dingen binnen het privédomein die mensen zelf kunnen kiezen. Anderen worden daardoor niet belast. Wat het liberalisme als politieke stroming wil, is die vrije ruimte van het individu zover mogelijk vergroten. Het individu hoeft dan ook niet door de staat worden verhinderd om een pil voor zelfdoding te verkrijgen.”

Context
“Het privédomein is de ruimte waarin mensen eigen waarden kunnen nastreven. Natuurlijk bevindt die ruimte zich binnen de context van een samenleving waar natuurlijk wel een aantal zaken zijn gedefinieerd. En deze ruimte is niet helemaal leeg van regels. We hebben afspraken gemaakt over het individu en zijn seksualiteit, maar pedoseksualiteit is niet acceptabel. Het gaat om de grootst mogelijke vrijheid binnen de afgesproken grenzen. Stuart Mill is de enige filosoof bij wie ik dat zo heb teruggelezen, zoals ik het zelf ook het liefst zou formuleren. In het privédomein moet de overheid zich zo ver mogelijk van beïnvloeding van de keuzes van mensen houden. Kerk en godsdienst reken ik tot het privédomein. Ze mogen daarbinnen geloven wat ze willen. Ze mogen niet handelen zoals ze willen, omdat daar natuurlijk het hele publieke domein omheen zit.
Wat je gelooft, mag je zelf bepalen. Maar het is volkomen terecht dat we binnen het publieke domein ondanks de vrijheid van godsdienst tegen de moslim kunnen zeggen: veelwijverij en vrouwenbesnijdenis? Forget it!”